ჩეჩენი დინოზავრის კვერცხები

   ამ ორიოდე დღის წინ, საინტერესო ამბავი მოვიდა კავკასიის ჩრდილოეთ ნაწილიდან – ჩეჩენმა არქეოლოგებმა 60 მილიონის წლის წინანდელ დინოზავრის კვერცხებს მიაგნესო.  ქართულმა საინფორმაციო სააგენტოებმა ხელად აიტაცეს ეს ფაქტი, რამაც ინტერნეტში  დისკუსია გამოიწვია. ძალაუნებურად გამახსენდა დაახლოებით 10 წლის წინ ტელევიზორში გასული სიუჟეტი, გურიაში მიკვლეული დრაკონის კვერცხების თაობზე. გურული “არქეოლოგები” ამ ამბით მსოფლიოს გაოცებას გეგმავდნენ; 24 საათი შეუსვენებლივ მუშაობდნენ, მაგრამ ქაფჩა ნაცარში ჩაუვარდათ… კვერცხები ცოცხალი ორგნიზმის კი არა, ქვისა აღმოჩნდა.   ჩეჩნეთში მიკვლეული “დინოზავრის კვერცხების” ნაწილი ანალიზებისთვის მოსკოვში გაგზავნეს, საიდანაც მოვიდა პასუხი, რომ ესენი კვერცხები კი არა, კირქვის ფორმაციები არიან, რომელთაც დროთა განმავლობაში ელიფსური, ოვალური და სფერული ფორმები მიიღესო….

  P.S. გურიისა არ იყოს, ჩეჩნეთიც აბდალი ხალხითაა დასახლებული და კვერცხებისა და ქვის ერთმანეთში აღრევა ალბათ არ უნდა გაგვიკვირდეს….

მაზდეანური დაკრძალვის რიტუალი კავკასიაში

   მაზდეანობა (ზოროასტრიზმი,  ცეცხლთაყვანისმცელობა) როგორც რელიგია ძვ.წ. მე-6 საუკუნეში ჩამოყალიბდა. აქემენიდური ირანის დროს იგი სახელმწიფოს წამყვანი რელიგია გახდა, ხოლო განსაკუთრებულ სიძლიერეს ახ.წ. მე-2 საუკუნიდან მიაღწია, ვიდრე არაბთა მიერ ირანის დაპრყრობამდე, როდესაც ისლამმა მას სასტიკი ბრძოლა გამოუცხადა.
მაზდეანებს დაკრძალვის თავისებური რიტუალი ჰქონდათ, რომელიც რეგიონების მიხედვით თავისებურებებით ხასიათდებოდა, მაგრამ ყველგან იკრძალებოდა მიცვალებულის მიწაში დამარხვა ან კრემაცია (დაწვა). მიცვალებულს ფრინველთა და ცხოველთა საჯიჯგნად ტოვებდნენ. ეს განპირობებული იყო მათი უარყოფითი დამოკიდებულებით უსულო სხეულის მიმართ, რომელიც სიბილწისა და ბოროტი ძალების განსახიერებას წარმოადგენდა. სწორედ ამიტომ არ შეიძლებოდა მიწის ადამიანის მკვდარი სხეულით წაბილწვა.
მაზდეანობის ჩასახვიდანვე კავკასია ირანული კულტურის უდიდეს გავლენას განიცდიდა, რაც ცეცხლთაყვანისმცემლობის დაწინაურებაშიც გამოიხატა. ქართლში, როგორც ამას იტალიელი ავტორი სილიუს იტალიკი მოწმობს, მიცვალებულთა სხეულებს ძერათა საჯიჯგნად აგდებდნენ. ჰირკანიელებში კი ძერის მაგივრად მსგავს “სამუშაოს” ძაღლი ასრულებდა.
მიუხედავად ისლამის გაძლიერებისა, მოგვიანო პერიოდის კავკასიაში მაზდეანური გავლენა მაინც არ მოსპობილა. ამის დამადასტურებელია ანდალუსიელი ალ-გარნატის(11-12 ს.) ცნობები ზირიჰგარანელებზე, დღენავდელი ყუბაჩების წინაპრებზე(დაღესტნის ერთ-ერთი ხალხი). როდესაც ამ ტომის მამაკაცი გარდაიცვლებოდა, მიწის ქვეშ მოწყობილ შენობაში, მამაკაცთა სპეციალურად გამოყოფილი ჯგუფი მას ასოს მოაჭრიდა, ხოლო ძვლებს ხორცისა და ტვინისგან გამოანთავისუფლებდა. მიცვალებულის ხორცსა და ტვინს ისინი ყვავებს უყრიდნენ და ისრით დარაჯობდნენ, რათა სხვა ფრინველები არ გაკარებოდნენ. ქალების სხეულსაც მსგავსი მეთოდით ამუშავებდნენ, ოღონდ მათი ხორცით მხოლოდ ძერებს კვებავდნენ.
ეს ცნობები უდავოდ მაზდეანობის დიდი გავლენის მანიშნებელია, რომელიც ირანში აკრძალვის მიუხედავად, საუკუნეების განმავლობაში შემორჩა კავკასიას, განსაკუთრებით კი მის ჩრდილოეთ ნაწილს.

მონათა კუნძული…

   ბრიტანელმა არქეოლოგებმა ატლანტიკის ოკეანის სამხრეთ ნაწილში მდებარე პატარა კუნძულ წმ. ელენეზე, მონათა სასაფლაოს შესწავლის შედეგად, 5000-მდე ადამიანის ნეშტს მიაკვლიეს. არქეოლოგიური გათხრების დაწყების მიზეზი, რომელმაც მონათვაჭრობის შემზარავი სურათი აღადგინა, ახალი აეროპორტის მშენებლობა გახდა.  წმ. ელენეს კუნძული აფრიკის კონტინენტიდან დაახლოებით 1000 მილითაა დაშორებული და წარმოადგენდა პუნქტს, საიდანაც ბრიტანელები მე-19 საუკუნეში აფრიკელ მონებს ამერიკაში გადასაყვანად ამზადებდნენ.  მონათა უმეტესობა გემებზე ან კუნძულზე მოწყობილ ბარაკებში, გაუსაძლისი პირობებისა და მონებით მოვაჭრეთა სისასტიკის გამო იხოცებოდა…

   წმ. ელენას კუნძული მე-19 საუკუნის ატლანტიკის ოკეანის სავაჭრო სისტემაში მნიშვნელოვან პუნქტს წარმოადგენდა. აღნიშნული სისტემა 3 ეტაპიანი იყო: ბრიტანული გემებს აფრიკაში ევროპული ნაწარმი ჩაჰქონდათ, შემდეგ აფრიკელი მონები გადაჰყავდათ ამერიკის კონტინენტზე. ხოლო ამერიკიდან კი სხვადასხვა წიაღისეულის ტრანსპორტირებას ახორციელებდნენ ევროპაში.

   არქეოლოგებმა ჯერ-ჯერობით 325 ადამიანის ნეშტს მიაკვლიეს, რომელთაგან კუბოში მხოლოდ 5 იყო დაკრძალული (4 ჩვილი და ერთი მოზარდი). დანარჩენები კი უბრალო ორმოებში იყვნენ ჩაყრილი..  რიგ შემთხვევებში დედები შვილებთან ერთად არიან დაკრძალულნი. დოქტორ ენდრიუ პირსონის მონაცემებით მიცვალებულთა 83% ბავშვები, მოზარდები და ახალგაზრდა ადამიანები იყვნენ… ეს არცაა გასაკვირი რადგან მონებით მოვაჭრენი უპირატესობას სწორედ ახალგაზრდებს ანიჭებდნენ…

    წმ. ელენეს კუნძული მარტო ამ შემზარავი ისტორიით როდია ცნობილი. 1815 წელს ბრიტანელებმა იქ ნაპოლეონ ბონაპარტი გადაასახლეს, რომელიც ამავე კუნძულზე 1821 წელს დაიღუპა.

აკვიატებული ლექსი

მე, ქართველი ბუხაიძე,
ბალყარეთის მთებში ვწევარ…
რომ შემეძლოს საფლავიდან,
ძმებო, მხრების წამოწევა,

მე სიცოცხლეს ხელმეორედ
შევწირავდი მშობელ მხარეს,
შევწირავდი იმავ მიწას,
დღეს რომ გულზე დამაყარეს.

ვინც დამხედოთ, გადაეცით
საქართელოს მთებს და ველებს,
რომ მისი ძე, ბუხაიძე,
აქა ვჟლეტდი სისხლის მსმელებს;

არ ვუშვებდი დარიალთან
გააფთრებულ ყვითელ გველებს…
მე საფლავში არა ვწევარ,
აქ დარაჯად დამაყენეს.

და ვუბარებ ყოველ ქართველს:
მისი წმინდა ვალი არი –
მოკვდეს, მაგრამ მკერდით შეჰკრას
დერბენდი და დარიალი.

ირაკლი აბაშიძე, 1942 წ.

ერთი სიყვარულის სისხლიანი დასასრული

   გასული საუკუნის 50-იან წლებში, როცა მანქანა ჯერ კიდევ იშვიათობას წარმოადგენდა, რაჭაში, ქალაქ ონში დიდი პატივისცემით სარგებლობდა მძღოლი არჩილ კალმახელიძე. ავტომანქანის დამსახურებით, არჩილს თითქმის მთელი რაჭა იცნობდა. ცნობილ მძღოლს ორი ქალიშვილი ჰყავდა, რომელთაგანაც ერთი – ნანა, სილამაზით გამორჩეული ყოფილა.  სკოლის მოსწავლე ბავშვი, ფიზკულტურის მასწავლებელს კაკო ბერიშვილს შეუყვარდა. ასაკობრივი სხვაობისა და მასწავლებლისთვის შეუფერებელი საქციელის მიუხედავად, კაკო მასწავლებელი ნანას სიყვარულში გამოუტყდა, მაგრამ მისგან მტკიცე უარი მიიღო, რადგან ბავშვს სხვა, თავისი თანატოლი უყვარდა.  ამას არ გაუჩერებია კაკო და იმის შიშით შეპყრობილმა, რომ ქალაქს მისი პატარა ბავშვისადმი სიყვარულის ამბავი მოედებოდა, მან ნანა მოტყუებით ონის ხიდთან მიიყვანა და ხიდის ქვეშ ყელი გამოსჭრა. თავის დროზე ამ ამბავმა მთელ საქართველოს და განსაკუთრებით კი რაჭას, თავზარი დასცა. კაკო დააპატიმრეს და დახვრიტეს, თუმცა ამით ეს ისტორია დავიწყებას არ მისცემია და რაჭაში დღესაც ბევრს ახსოვს ეს შემზარავი ამბავი ….

სექსუალური ამულეტები

ბევრმა თქვენგანმა შეიძლება არ იცოდეს იმ საიდუმლო საცავის არსებობა, რომელიც ნეაპოლის არქეოლოგიურ მუზუმშია განთავსებული. საიდუმლო კი ჰქვია, მაგრამ მნახველები არ აკლია. იქ თავმოყრილია ეროტიკული შინაარის ქანდაკებები, ფრესკები და სხვადასხვა ნივთები, რომლებიც ფართო საზოგადოებისთვის არ არის განკუთვნილი.  მათ შორის გამორჩეულია ამულეტები ძველი პომპეიდან. დიდფალოსიანი პანის ფორმის ქანდაკებები ძველ რომში ფართოდ იყო გავრცელებული და ძირითადად ავი სულებისგან თავის დასაცავად გამოიყენებოდა. აი, ისინიც:

p.s. ჰქონდათ თუ არა მათ სხვა დანშნულება, ავი სულების დაფრთხობის გარდა, ამაზე ლაპარაკი არ ღირს

რაჭველი სომხები

  ამ დღეებში გადავაწყდი საინტერესო მონაცემებს, რომელიც რაჭის მოსახლეობის რაოდენობასა და მის ეთნიკურ შემადგენლობას ეხება.  1926 წელს ჩატარებული აღწერის შედეგად, რაჭაში 66768 ადამიანი სახლობდა(11630 კომლი). ადმინისტრაციული მოწყობის მხრივ რაჭა დაყოფილი იყო ონის, ამბროლაურისა და ჭრებალოს რაიონებად. ჭრებალოს რაიონი დამატებით 3 სასოფლო თემსაც მოიცავდა, რომელიც დღეს ლეჩხუმსა და იმერეთს ეკუთვნის(ალპანა, მექვენა და ტვიში).  განსაკუთრებით აღსანიშნავია ქალაქ ონის ეთნიკური შემადგენლობა: ქართველი -1488, ებრაელი -1176, სომეხი-229, რუსი-19.

   ალბათ ყველასთვის საინტერესოა, თუ როდის დასახლდნენ სომხები რაჭაში. სამწუხაროდ, ამ საკითხზე ბევრის დაწერა არ შემიძლია, მაგრამ “სომხური კვალი” რომ ჯერ კიდევ მე-17 საუკუნეში მიდის ეს ჩანს 1697 წლით დათარიღებული სოფელი შხივანის მაცხოვრის ეკლესიის წმ. გიორგის ხატით, რომელსაც ქვევითა ნაწილში სომხური წარწერა აქვს:

“წმიდა მოწამე ქრისტესი გიორგი

წელსა სომეხთასა 1146 ამინ”

   სომხური წელთაღრიცხვით, 1146 უდრის 1697 წელს.

 

რაჭა-ლეჩხუმის ისტორიული ძეგლები და სიძველეები, გ. ბოჭორიძე თბ. 1994, გვ 155

ათასი გლეხის დაღუპვა

1918 წელს დიდი დაპირისპირება მომხდარა სვანებსა და მთარაჭველებს შორის, ღებელთა ხარები(270 სული) რიონის სათავის მიმდებარე ტერიტორიიდან სვანებს მოუტაცნიათ და სვანეთის სხვადასხვა მხარეში დაუნაწილებიათ. საქართველოში, რომელსაც დამოუკიდებლობა ახალი გამოცხადებული ჰქონდა, არავის ეცალა ამ ინციდენტის გამოსაძიებლად და ხალხს საკუთარი ძალებით უცდია საქონლის უკან დაბრუნება. ნაწილს ამის გაკეთება იარაღით, ნაწილს კი მოლაპარაკების გზით სურდა. საბოლოოდ, გადაწყვიტეს “დელეგაციის” გაგზავნა, რომელშიც 5 პიროვნება შეიყვანეს: რაჭის მაზრის თავმჯდომარე მალაქია გობეჯიშვილი(ზვიდუკეეთი), მღვდელი ეგნატე მეტრეველი, ივანე გავაშელი(პანტოილეეთი), შოშიტა გობეჯიშვილი(კუნჩიანი) და ერთიც ქალი – ფროსინე ლობჯანიძე.  რაჭიდან წასული დელეგაცია უშგულსა და ზემო სვანეთის კიდევ რამოდენიმე თემში ჩასულა, სადაც გაუმართავთ მოლაპარაკება, რომელზეც სვანებს ხარების მხოლოდ მცირე ნაწილის დაბრუნების პირობა მიუციათ, რადგან საქონელი თითქმის მთელ სვანეთსა და ჩრდილოეთ კავკასიის რეგიონებში იყო განაწილებულ-გაყიდული. დავით ლობჯანიძე(კანკალეეთი), რომელიც ამ ამბების მომსწრე იყო, თავის მემუარებში(“ათასი გლეხის დაღუპვა”)ასე აღწერს მოსალაპარაკებლად ჩასულ მცირერიცხოვან რაჭველებს:

“ბატკან მისული მგელთანა,

 რას გამოიტანს უკანა?”

  საბოლოოდ, “დელეგაცია” უკან ხარების მხოლოდ ნაწილით დაბრუნდა და ამ ავი საქმის ჩამდენიც დაუსჯელნი დარჩნენ. თუმცა, ღებელებს რამდენიმე შიარაღებული დარაჯი დაუყენებიათ სასვანო გორაზე(რაჭა-სვანეთი საზღვარი), რათა მსგავსი ინციდენტის შემთხვევაში დროული რეაგირება მოეხდინათ…

გიჟური გვარები

გიჟური გვარების ხსენებისას, შესაძლოა ის მეგრული გვარ-სახელები მოგაგონდეთ, რომელიც ინტერნეტის წყალობით თითქმის ყველა ქართველმა იცის. საერთოდ,  მეგრელ-გურულ-იმერლები რომ სახელის შერჩევისას საკმაოდ დიდი ფანტაზიის უნარით არიან დაჯილდოვებულნი, ამაში მემგონი არავინ შემომედავება. ეგენი კარგი, მაგრამ ნუთუ ასეთი “უფანტაზიოები” იყვნენ დანარჩენი ქართველები, რომ არ ჰქონდათ ორიგინალური სახელის ან გვარის შერჩევის მცირეოდენი სურვილიც კი?  პასუხი მარტივია, თუ რამდენიმე, არადასავლურ-ქართული წარმოშობის გვარს მოვიშველიებ:

 

ბოღლორციშვილი, ყელიგრეხაშვილი, დესპოტაშვილი, ხისფეხიშვილი, ძარღუაშვილი, ნაბიჭვრიშვილი, კატაპარიაშვილი, თავღორაშვილი, ჭუჭყიანი, ცოხნიაშვილი, ქვასროლიაშვილი, ტიტველაშვილი, ჭუჭულაშვილი, გიჟიმყრელი, სასწრაფოშვილი…..

და ბოლოს, ევგენი ოქროკვერცხოვი

 

 

პ.ს. მე-19 საუკუნის რაჭაში დაფიქსირებული იყო გვარი შეთხარეშვილი,  რომლის მატარებელიც  დღესდღეობით აღარავინაა.

წინადაცვეთა ჩვენს წინაპრებში

  წინადაცვეთის ტრადიცია სათავეს უძველესი დროიდან იღებს და ძველ ცივილიზებულ სამყაროში ფართოდ იყო გავრცელებული. მსგავსი ჩვეულება უცხო ხილი არც ჩვენი წინაპრებისთვის ყოფილა და ისტორიის მამად წოდებული ჰეროდოტე(484-425) კოლხებს, ეგვიპტელებთან და ეთიოპელებთან ერთად, წინადაცვეთის უძველესი ტრადიციის მქონედ მიიჩნევდა. შემდგომში ეს წესი დღევანდელი ტრაპიზონის მიდამოებში მცხოვრებ მაკრონთა შორისაც კი დამკვიდრებულა.  წინადაცვეთა არ წარმოადგენდა უბრალო ტრადიციას, მას უფრო ფართო დატვირთვა ჰქონდა და რელიგიური რიტუალის შემადგენელი ნაწილი იყო, რომელსაც დედამიწის საკმაოდ დიდ ნაწილში დღესაც ასრულებენ; ძირითადად, იუდაიზმისა და ისლამის მიმდევრები.  თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ საქართველოში იუდაისტები მრავალი საუკუნის განმავლობაში ცხოვრობენ და ქართველ მუსლიმთა რაოდენობაც ძალზედ დიდია,  წინადაცვეთის ტრადიცია დღესაც არ კარგავს თავის აქტუალობას…